Câu nói làm tôi chột dạ giữa lớp
Giữa một lớp học về marketing, tôi nghe một câu làm mình khó chịu suốt buổi: “Thế giới thừa thằng biết, thiếu thằng làm.”
Người nói là thầy Phạm Thành Long. Người thấy nhột là tôi, một kỹ sư ngồi bên dưới, quen nghĩ rằng hiểu biết là thế mạnh của mình. Câu đó không mới. Cái làm tôi khó chịu là nó gọi thẳng tên thứ tôi giấu kỹ nhất: tôi chính là một trong những “thằng biết” ấy. Biết rất nhiều. Làm được rất ít.
Bài này không phải một bản review khoá học. Tôi không kể bạn nghe trong đó dạy bao nhiêu buổi, có bao nhiêu sơ đồ, chạy hết bao nhiêu tiền quảng cáo. Tôi viết về một thứ riêng tư hơn: cái ngày tôi nhận ra mình mắc một căn bệnh nghề nghiệp mà bấy lâu vẫn tưởng là ưu điểm.
Căn bệnh của người thích biết
Dân kỹ thuật chúng tôi có một niềm kiêu hãnh tên là “hiểu”. Đọc một hệ thống là dựng lại được kiến trúc trong đầu. Liếc một đoạn code là đoán ra nó sẽ vỡ ở đâu. Hiểu sâu, với chúng tôi, gần như là toàn bộ giá trị bản thân.
Và chính chỗ đó là cái bẫy.
Mỗi bài đọc thêm, mỗi tab mở ra rồi treo đấy “để đọc sau”, mỗi khoá học lưu lại “để dành lúc rảnh” đều lén cho tôi một liều xác nhận: mày vẫn đang tiến bộ, mày vẫn giỏi, mày vẫn nắm được tình hình. Cảm giác đó dễ chịu đến mức tôi tưởng nó là học tập. Thật ra nó là thiên kiến xác nhận (confirmation bias) ở dạng êm ái nhất: tôi không đi tìm thông tin để làm ra một cái gì, tôi đi tìm thông tin để được yên tâm rằng mình đủ giỏi.
Trình duyệt của tôi lúc nào cũng treo hàng trăm tab. Ổ đĩa đầy khoá học xem dở. Tôi thuộc lòng cả tá thuật ngữ về bán hàng, về làm sản phẩm, về xây thương hiệu, mà chưa một lần bắt tay làm thật cho chính mình. Nghịch lý là tôi dựng được những hệ thống chạy trơn tru cho nơi khác, cho sản phẩm của người khác. Còn thứ quan trọng nhất với riêng tôi, là biến năng lực của mình thành một cái gì đó có người trả tiền, thì cứ hoãn. Hoãn hoài.
Càng biết nhiều, tôi càng thấy mình ổn. Và càng thấy mình ổn, tôi càng ít động tay. Đó là vòng lặp mà không ai bên ngoài phá giúp được, vì nhìn từ ngoài, một người đọc nhiều trông y hệt một người đang cố gắng.
Vì sao biết thì dễ, còn làm thì không
Tôi nghĩ mãi vì sao mình kẹt lâu đến vậy. Câu trả lời không dễ chịu: vì làm có rủi ro, còn biết thì không.
Đọc thêm một bài là hành động an toàn tuyệt đối. Không ai chấm điểm. Không ai từ chối. Không có con số nào phơi ra để nói rằng tôi đã sai. Và tôi vẫn được nguyên vẹn cái cảm giác đang đi lên. Trong khi đó, làm ra một sản phẩm rồi đưa nó ra thị trường là đặt cái tôi “biết” của mình lên bàn cân, nơi nó hoàn toàn có thể bị chối bỏ. Người ta có thể lướt qua. Có thể không mua. Có thể im lặng, thứ còn đau hơn cả chê.
Với một người xây cả danh tính quanh chuyện “tôi giỏi, tôi hiểu”, việc bị thị trường phủ nhận không phải một thất bại nhỏ. Nó chạm vào chỗ tôi sợ nhất: lỡ ra mình không giỏi như mình tưởng thì sao. Thế là tôi chọn con đường an toàn mà vẫn thấy mình bận rộn: học thêm. Biết thêm. Chuẩn bị thêm. “Lúc nào sẵn sàng tôi sẽ làm.”
Cái “lúc nào sẵn sàng” đó, tôi nhận ra, chưa bao giờ là một thời điểm. Nó là một chỗ trú ẩn.
Đi học marketing, nhưng thứ được chữa lại là cái đầu
Tôi bước vào lớp với đúng bộ giáp của dân kỹ thuật: đa nghi, dị ứng với mọi thứ hô hào, sẵn sàng bóc mẽ bất cứ điều gì nghe như “truyền cảm hứng”. Tôi tưởng mình đến để thu thập vài chiêu chạy quảng cáo, thêm vào kho kiến thức vốn đã thừa mứa.
Nhưng thứ khoá học chạm vào không phải kho kiến thức. Nó chạm vào cái lý do khiến kho ấy cứ phình ra mà chẳng đẻ ra được gì. Cái câu “thừa thằng biết, thiếu thằng làm” cứ vang lại trong đầu tôi mấy ngày liền, mỗi lần một rát hơn, vì tôi không cãi được. Rồi thầy bồi thêm một câu nhẹ mà thấm: “Dùng WinWord để viết bài không có nghĩa là WinWord giúp bạn trở thành nhà văn.”
Câu đó, với một người làm nghề công cụ như tôi, là một cú tát rất riêng. Bao lâu nay tôi tin rằng chỉ cần công cụ đủ mạnh là mọi thứ sẽ chạy. Rằng thêm một con AI, thêm một quy trình, thêm một hệ thống nữa thôi là tôi sẽ bắt đầu. Hoá ra công cụ chưa bao giờ là thứ tôi thiếu. Công cụ không chữa được bệnh ngại làm. Nó chỉ giúp tôi trì hoãn một cách tinh vi hơn, dưới vỏ bọc “đang tối ưu”.
Tôi ngồi trong lớp và thấy rõ khoảng cách giữa hai bắp cơ trong con người mình. Bắp cơ “biết” thì cuồn cuộn, tập cả chục năm. Bắp cơ “làm cho chính mình” thì teo tóp, gần như chưa dùng bao giờ.
Điều duy nhất thay đổi sau khoá học
Nếu bạn hỏi tôi mang được gì về, câu trả lời thành thật sẽ làm nhiều người thất vọng: tôi không biết thêm điều gì thật sự mới. Gần như mọi thứ nền tảng, tôi đã đọc ở đâu đó rồi.
Thứ thay đổi không nằm ở cột “biết”. Nó nằm ở chỗ, lần đầu tiên sau rất lâu, tôi bắt tay làm những điều tôi đã biết từ lâu. Tôi ngừng mở thêm tab. Ngừng đi tìm liều xác nhận tiếp theo. Tôi chọn một việc nhỏ nằm trong tầm tay và làm cho xong, chấp nhận rằng nó có thể dở, có thể bị phủ nhận, và điều đó không giết được tôi.
Cảm giác ấy lạ lắm. Nó không sung sướng như lúc đọc xong một bài hay và thấy mình thông thái thêm một chút. Nó trần trụi hơn, có phần bất an hơn, vì lần này có một thứ thật sự bước ra khỏi đầu tôi và phơi mình ra ngoài. Nhưng đúng một tuần làm thật dạy tôi nhiều hơn cả năm trời đọc để yên tâm.
Tôi không lãng mạn hoá chuyện này. Không có khoá học nào làm hộ bạn phần hành động, và không ai hứa trước được cho bạn kết quả nào cả; nó tuỳ hoàn cảnh và nỗ lực của mỗi người. Thứ một lớp học tử tế làm được, nhiều nhất, là đưa cho bạn một tấm gương đủ thẳng để bạn thôi tự lừa mình.
Thầy Phạm Thành Long, và vì sao một kỹ sư đa nghi chịu nghe
Tôi vốn mặc định nghi ngờ những người đứng trên sân khấu nói về tiền. Nên tôi tìm hiểu về thầy Phạm Thành Long theo cách tôi kiểm một thư viện lạ trước khi cho vào code: đọc gốc, xem người ta có giấu nguồn không.
Gốc nghề của thầy là luật, một luật sư chuyên về sở hữu trí tuệ và nhãn hiệu. Chi tiết đó với tôi quan trọng, vì người quen ký tên dưới một văn bản pháp lý và trích rõ điều luật thì có phản xạ dẫn nguồn, đúng thứ mà giới nói về làm giàu hay lướt qua nhất. Thầy cũng là người đứng sau nhiều chương trình đào tạo doanh nhân và là tác giả cuốn “Đánh Thức Sự Giàu Có”. Thứ khiến tôi hạ bớt phòng thủ nằm ngay trang đầu cuốn sách: thầy ghi thẳng rằng mô hình trong đó kế thừa từ những người thầy đi trước và tri ân họ, thay vì gói lại thành “bí quyết của riêng tôi”. Với một kỹ sư, đó là cách ghi công nguồn đúng chuẩn.
Tôi không viết ra đây để thuyết phục bạn tin thầy. Ai muốn kiểm thì tự đọc gốc, thông tin đầy đủ nằm ở trang giới thiệu chính thức của thầy Phạm Thành Long. Tôi chỉ kể lại vì sao một người quen bóc mẽ như tôi lại chịu ngồi nghe hết, và ngồi nghe hết thật.
Nếu bạn cũng là một “thằng biết”
Nếu bạn đọc tới đây mà thấy nhột giống tôi hôm đó, có lẽ bạn không thiếu kiến thức. Bạn thừa là đằng khác. Thứ bạn thiếu, nhiều khả năng, cũng giống tôi: một việc đã làm cho xong.
Nên điều đáng làm ngay không phải đăng ký thêm một khoá học, hay lưu thêm bài viết này vào mục “để đọc sau”. Là chọn đúng một điều bạn đã biết từ lâu, một việc nhỏ thôi cũng được, và bắt tay làm nó trong tuần này. Chấp nhận rằng nó có thể dở. Rồi sửa.
Thế giới đã thừa thằng biết. Nó đang chờ bạn làm.
Câu hỏi thường gặp
“Thừa thằng biết, thiếu thằng làm” nghĩa là gì?
Đó là câu tôi nghe từ thầy Phạm Thành Long, ý rằng người hiểu biết thì ở đâu cũng có, thứ hiếm và có giá trị là người thật sự bắt tay làm. Với dân kỹ thuật vốn giỏi tích luỹ kiến thức, câu này chạm đúng chỗ đau: chúng tôi thường dừng lại ở việc biết mà không bước sang việc làm.
Vì sao kỹ sư, dân kỹ thuật hay giỏi biết mà yếu làm?
Theo trải nghiệm của tôi, phần lớn đến từ thiên kiến xác nhận: đọc thêm và biết thêm cho ta cảm giác giỏi lên mà không phải chịu rủi ro bị phủ nhận, trong khi bắt tay làm thật lại đặt năng lực của ta ra trước thị trường, nơi nó có thể sai. Chọn cái an toàn quen thuộc lâu dần thành thói quen trì hoãn.
Lưu Hải Long
Tôi là kỹ sư trong ngành AI, quen dựng công cụ và hệ thống cho máy chạy. Bài này là ghi chép cảm nhận cá nhân sau một khoá học, không phải nội dung được tài trợ. Nếu thấy có ích, bạn có thể đọc thêm trang giới thiệu chính thức của thầy Phạm Thành Long để tự kiểm chứng.
Tác giả: Lưu Hải Long. Tìm hiểu về tác giả →
